Op 10 juli 1999, in zijn 66ste levensjaar, overleed dr. István Túri, de bekendste meester en leermeester van de groenteteelt onder glas.
Hij werd geboren op 7 december 1933 in Cegléd. Zijn lagere en middelbare school volgde hij eveneens in Cegléd, waar hij in 1952 afstudeerde aan het Kossuth Lajos-gymnasium. In 1957 behaalde hij zijn diploma aan de Hogeschool voor Tuinbouw en Wijnbouw, vanaf 1958 doorliep hij aan dezelfde hogeschool, later de Universiteit voor Tuinbouw, de volledige functieladder: van wetenschappelijk stagiair tot hoofddocent. Op eigen verzoek ging hij in 1993, op 60‑jarige leeftijd, met pensioen.
Sinds de oprichting (1990) was hij onderzoeksdirecteur van PRODUKT Kutató, Fejlesztő, Termelő Kft. tot aan zijn overlijden en was hij de geestelijke leider van de paprikanemingsprogramma’s en de zaadproductie van de ontwikkelde hybriden.
Zijn wetenschappelijke loopbaan begon onder leiding van professor András Somos. Op basis van zijn in 1962 geschreven dissertatie over de inventarisatie en analyse van het groenteteeltgebied rond Nagykőrös verkreeg hij de titel van universitair doctor.
Als eerste onderzoeksopdracht onderzocht hij de mogelijkheden van groenteteelt op arme zandgronden zonder gebruik van stalmest. Van de technische vraagstukken hangen met zijn naam onder meer samen: het gebruik van kunststoffen in de tuinbouw, de ontwikkeling van draagconstructies voor verschillende typen kassen, de uitwerking van verwarmingssystemen, de opbouw van uiteenlopende ventilatie‑ en irrigatiemethodes, de ontwikkeling van meerdere varianten van dubbele afdekking, de planning van typen bedrijven met en zonder verwarming en niet in het minst de ontwikkeling van de watergordijnmethode.
Samen met zijn medewerkers werkte hij systemen uit voor het gebruik van niet‑verwarmde voorzieningen met en zonder verplaatsing, en voor het enkel- en tweefasig gebruik van verwarmde kassen; zij onderzochten de mogelijkheden van herfst‑ en winterteelt onder glas. Door het introduceren van nieuwe rassen en rastypen in de teelt en door het invoeren van nieuwe teelttechnische methoden heeft hij eveneens iets blijvends gecreëerd.
Rekening houdend met de beschikbare financiële middelen was hij waarschijnlijk tot op heden de meest succesvolle Hongaarse paprikanemmer. Niet alleen het aantal van zijn erkende en aangemelde rassen en hybriden (21), maar vooral hun gebruikswaarde bewijst dit. De in Hongarije nog steeds populairste witte kaspaprika (HRF F1) is eveneens het resultaat van zijn uitzonderlijke gevoel bij de planning van kruisingen en de selectie van ouderlijnen. Daarnaast werden onder zijn leiding onder meer de rassen Hó F1, Pritavit F1, Kaméleon F1, Velence F1, Titán F1 en de rassen in aanmelding Bajnok F1 en Kápia F1 veredeld. Belangrijk is ook het door hem en zijn medewerkers verzamelde veredelingsmateriaal, dat de garantie kan vormen voor de voortzetting van zijn levenswerk. Onder zijn leiding werd een specifieke methode voor de productie van hybride zaden uitgewerkt, die ook onder octrooi werd beschermd en de basis werd voor de werking van de hybridezaadsector.
De veelzijdigheid van dr. István Túri kwam vooral tot uiting in zijn onderzoek op het gebied van de constitutiebiologie. Hij introduceerde de begrippen langzaam, middelmatig en snelgroeiende plantentypen, bepaalde de voorwaarden voor hun ontstaan en de mogelijkheden om ze te veranderen. In een zeer vroeg stadium herkende hij de veranderingen die in de ontwikkeling van planten optraden. De door hem in dergelijke gevallen voorgestelde technologische aanpassingen bleken in de overgrote meerderheid van de gevallen juist. Docent Túri gaf les aan studenten en aan praktiserende tuinders; zijn voordrachten waren meestal zeer aanschouwelijk, doorspekt met humor en bijzonder boeiend.
Ook de organisatie van de gelijktijdige vakvoorlichting is aan zijn naam verbonden: reeds eind jaren 60, begin jaren 70 gaf hij cursussen in Soroksár. Hij organiseerde meerdere tentoonstellingen aan de Universiteit voor Tuinbouw. De meest bekende waren de paprika‑, meloen‑ en komkommertentoonstellingen, gekoppeld aan teelttechnische conferenties. De door hem bedachte zaadbeurs organiseren wij sinds 1981 ieder jaar tot volle tevredenheid van de groentetelers en de zaadverkoopbedrijven.
Zijn werk als vakpublicist werd gekenmerkt door de streven naar begrijpelijkheid en door de beschrijving en overdracht van praktische werkwijzen. Meer dan honderd populair‑wetenschappelijke artikelen van hem verschenen, grotendeels in het tijdschrift Kertészet és Szőlészet. Ook zijn boeken over teelt onder folie zijn zeer geliefd. Het boek Kertészet fólia alatt (mede‑auteur: Béla Fodor) was het eerste agrarische vakboek waarvan meer dan honderdduizend exemplaren werden verkocht. Hij werd ervoor onderscheiden met een kwaliteitsprijs. Op deze onderscheiding en op de Orde van de Arbeid, die hij voor zijn levenswerk ontving, was hij altijd trots.
In de laatste 10‑15 jaar kregen zijn teksten ook een filosofische ondertoon. Dit blijkt onder meer uit zijn boeken Növényalkat (mogelijkheden en grenzen voor de verhoging van de opbrengst) en Az élet korlátai (waarin hij de menselijke aspecten van de constitutiebiologie samenvat). Hij begon ook aan een boek dat zich waagde in de geesteswereld, in de wereld van de goden. Hij sprak er veel over en had het heel graag voltooid, maar dat is hem niet meer gelukt. Wanneer men naar zijn wetenschappelijke en publicistische werk vroeg, antwoordde hij meestal: „Het aantal boeken, nieuwe rassen, octrooien, onderscheidingen en wetenschappelijke graden onderschat ik niet, maar ik beschouw ze niet als het belangrijkste, daarom houd ik mij niet met cijfers bezig. In het vak zie ik – van de genoemde en andere activiteiten – alleen datgene als wezenlijk wat de zaak van de tuinbouw vooruit helpt.”
Voor zijn organisatorisch werk waren volharding en soms koppige vasthoudendheid nodig; anders had hij het proefveld van de Vakgroep Groenteteelt niet kunnen realiseren. In het Proefbedrijf van Soroksár verwijzen ook vandaag nog vele gebouwen, constructies en foliefaciliteiten naar zijn onvermoeibare organisatorische inzet, zijn drang naar vernieuwing en zijn rijkdom aan ideeën.
Hij bekommerde zich ook veel om zijn vroeger talrijke medewerkers. Voor kwalitatief hoogstaand werk vond hij meerdere eisen essentieel: uitleggen, laten opschrijven, terugvragen, uitvoeren, controleren. Slordigheid, onverschilligheid en luiheid kon hij niet waarderen; doorzettingsvermogen en doelgerichte, waarde‑scheppende arbeid daarentegen wel. Hij had ook respect voor die medewerkers en collega’s die vernieuwing herkenden en deze steunden, zelfs als zij er niet als eersten op waren gewezen.
Meermaals zei hij dat hij, als hij over een almachtige toverstaf zou beschikken, minstens drie dingen zou doen: hij zou de teeltinstallaties met kunststofafdekking voor een week laten verdwijnen om zo hun belangrijke rol in de dagelijkse consumptie van groenten en fruit en in het gebruik van sierplanten zichtbaar te maken; hij zou de mogelijkheden tonen die we in verband met gesloten ruimten tot nu toe nog niet hebben benut; „en ik zou niet voor een week, maar voorgoed een einde maken aan de ziekte van het meesterlijk formuleren van volkomen nietszeggende teksten uit zinvolle woorden en zinnen” – zei hij.
Zoals iedereen had ook hij zijn fouten en vergissingen. In zulke gevallen zei hij vaak: „Geen van ons is een engel.” Deze kleinere en grotere misstappen en vergissingen vergaf hij ook zijn medewerkers, zolang hij daarachter geen kwaadwilligheid of opzet meende te bespeuren.
Bij zijn pensionering organiseerde hij geen banketten of feesten; met enkele woorden nam hij afscheid, en zijn laatste zin was wellicht: „Ik zou graag nog lange tijd de zaak van de tuinbouw willen dienen!”
Helaas kon deze wens niet volledig in vervulling gaan. Hij leeft alleen nog voort in zijn rassen, zijn geschriften en zijn geestelijke nalatenschap.
János Gyúrós